اکسیژن درمانی یکی از روش‌های مهم پزشکی برای تامین اکسیژن کافی بدن در افرادی است که دچار کاهش سطح اکسیژن خون (Hypoxemia) هستند. این روش درمانی در بیماران ریوی، قلبی، مبتلایان به کووید-19، بیماران ICU و برخی اختلالات مزمن کاربرد دارد.
در این مقاله به طور کامل بررسی می‌کنیم اکسیژن درمانی چیست، چه افرادی به آن نیاز دارند، چه مزایا و عوارضی دارد و چگونه انجام میشود.
اکسیژن چیست؟
اکسیژن گازی است که بدن شما برای عملکرد صحیح به آن نیاز دارد. سلول‌های شما برای تولید انرژی به اکسیژن نیاز دارند. ریه‌های شما اکسیژن را از هوایی که تنفس میکنید جذب میکند. اکسیژن از ریه‌ها وارد خون میشود و سپس به اندام‌ها و بافت‌های بدن می‌رسد.
برخی از شرایط پزشکی میتواند باعث شود سطح اکسیژن خون شما بسیار پایین باشد. اکسیژن خون پایین ممکن است باعث احساس تنگی نفس، خستگی و سردرگمی شود. همچنین میتواند به بدن شما آسیب برساند. در این شرایط اکسیژن درمانی میتواند به شما کمک کند تا اکسیژن بیشتری دریافت کنید.
اکسیژن درمانی چیست؟
اکسیژن درمانی (Oxygen Therapy) روشی پزشکی است که طی آن اکسیژن با غلظت بالاتر از هوای معمولی به بیمار داده میشود تا سطح اشباع اکسیژن خون افزایش یابد. در شرایط طبیعی، هوای محیط حدود 21٪ اکسیژن دارد. اما در برخی بیماری‌ها، این مقدار برای بدن کافی نیست و باید از طریق دستگاه‌های پزشکی، اکسیژن خالص یا با غلظت بالا به بیمار رسانده شود. اکسیژن درمانی به افراد مبتلا به بیماری‌های ریوی یا مشکلات تنفسی کمک میکند تا اکسیژن مورد نیاز بدن خود را برای عملکرد صحیح دریافت کنند.
انواع مختلفی از دستگاه‌ها وجود دارد که می‌توانند به شما اکسیژن بدهند. برخی از این دستگاه‌ها از اکسیژن مایع یا گاز استفاده می‌کنند. برخی دیگر از یک متمرکز کننده اکسیژن استفاده می‌کنند که اکسیژن را از هوا می‌کشد. شما اکسیژن را از طریق لوله بینی، ماسک یا چادر دریافت خواهید کرد. اکسیژن اضافی همراه با هوای معمولی تنفس میشود.
چرا بدن به اکسیژن کافی نیاز دارد؟
اکسیژن برای موارد زیر ضروری است:
- تولید انرژی در سلول‌ها
- عملکرد صحیح مغز
- سلامت قلب و ریه
- ترمیم بافت‌ها
- تقویت سیستم ایمنی
کاهش اکسیژن میتواند باعث علائمی مانند تنگی نفس، خستگی شدید، سردرد، گیجی و حتی آسیب به اندام‌های حیاتی شود.
چه کسانی به اکسیژن درمانی نیاز دارند؟
اگر وضعیت سلامتی دارید که باعث کاهش سطح اکسیژن در خون شما میشود (هیپوکسی)، ممکن است احساس تنگی نفس و خستگی کنید، به خصوص پس از راه رفتن یا سرفه. همچنین ممکن است مایع در اطراف مچ پا جمع شود (ادم) و ممکن است لب‌های آبی (سیانوز) داشته باشید.
تنفس هوایی با غلظت اکسیژن بالاتر از حد طبیعی میتواند میزان اکسیژن در خون شما را افزایش دهد. این کار انجام فعالیت‌ها را آسان‌تر میکند و ممکن است علائم شما را کاهش دهد.
در صورت داشتن هر یک از موارد زیر ممکن است به اکسیژن درمانی نیاز داشته باشید:
- بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)
- آسم
- فیبروز کیستیک
- ذات الریه
- سرطان ریه
- نارسایی قلبی
- آپنه خواب
- کووید 19
- دیسپلازی برونکوپولمونری
افرادی که اکسیژن درمانی می‌کنند نیازهای متفاوتی دارند. به عنوان مثال، ممکن است فقط برای مدت کوتاهی در طول روز که در حال راه رفتن هستید به اکسیژن درمانی نیاز داشته باشید. یا ممکن است برای مدت طولانی‌تری در طول روز و شب به آن نیاز داشته باشید.
روش‌های انجام اکسیژن درمانی
اکسیژن درمانی به روش‌های مختلفی انجام میشود که عبارتند از:
- کانول بینی
- ماسک ساده
- ماسک غیرقابل برگشت
- دستگاه CPAP و BiPAP
- ونتیلاتور مکانیکی
انتخاب روش اکسیژن درمانی به وضعیت بیمار و سطح اشباع اکسیژن بستگی دارد.
سطح اکسیژن سالم
سطح اکسیژن سالم (که اشباع اکسیژن نیز نامیده می شود) %95 یا بالاتر است. پزشکان اکسیژن درمانی را زمانی تجویز می‌کنند که سطح اکسیژن به زیر %88 کاهش یابد.
پزشکان از روش‌های زیر برای اندازه گیری سطح اکسیژن استفاده می‌کنند:
- پالس اکسیمتر: این دستگاه کوچک بدون درد روی انگشت دست، انگشت پا یا لاله گوش شما قرار می‌گیرد. حسگرهای موجود در دستگاه پرتوهای نور را از طریق پوست شما می‌فرستند تا سطح اکسیژن در مویرگ‌ها (رگ‌های خونی کوچک) را اندازه گیری کنند. بسیاری از پرشکان به طور معمول این آزمایش را در هر قرار ملاقات انجام می‌دهند. همچنین شما می‌توانید پالس اکسیمتر را از داروخانه‌ها خریداری کنید تا در خانه از آن استفاده کنید.
- آزمایش گاز خون شریانی: این آزمایش از یک نمونه خون از یک سرخرگ برای اندازه گیری سطح اکسیژن و دی اکسید کربن در خون شما استفاده میکند. این آزمایش دقیق ترین روش برای تعیین عملکرد ریه است.
- تست‌های عملکرد ریه: تست‌های عملکرد ریوی مانند اسپیرومتری میزان دم و بازدم شما را اندازه گیری میکند. برخی از آزمایش‌ها همچنین توانایی ریه‌های شما برای ارسال اکسیژن به سلول‌های شما را اندازه‌گیری می‌کنند.
علائم کمبود اکسیژن
هنگامی که اکسیژن کافی دریافت نمی‌کنید، ممکن است علائم زیر را تجربه کنید:
- تنفس سریع و پی در پی
- تنگی نفس
- ضربان قلب سریع
- سرفه یا خس خس سینه
- تعریق
- گیجی
- تغییر در رنگ پوست شما (مایل به آبی)
- خستگی مفرط
اگر هر یک از این علائم را تجربه کردید، فورا به دنبال مراقبت‌های پزشکی باشید.
انواع اکسیژن درمانی
انواع مختلفی از اکسیژن درمانی وجود دارد که میتوان از آنها استفاده کرد که عبارتند از:
گاز اکسیژن
یک سیلندر بزرگ و فلزی %100 اکسیژن را به صورت گاز تحت فشار ذخیره می کند. سیلندر دارای یک تنظیم کننده برای کنترل جریان اکسیژن است. یک دستگاه حفظ کننده اکسیژن هنگام دم، اکسیژن می‌فرستد و هنگام بازدم جریان اکسیژن را متوقف میکند. در نهایت اکسیژن این مخازن تمام میشود. یک گیج، میزان اکسیژن مخزن را نشان می‌دهد. وقتی مخزن خالی است، یک تامین کننده اکسیژن جایگزین آن میشود. همیشه باید مخازن اکسیژن اضافی در دسترس داشته باشید.
اکسیژن مایع
همچنین اکسیژن مایع را می توان در یک مخزن قابل حمل ذخیره کرد. اکسیژن مایع غلظت بیشتری دارد، بنابراین اکسیژن بیشتری در یک مخزن کوچکتر جای می‌گیرد. این برای افرادی که بسیار فعال هستند مفید است، اما اگر به موقع از آن استفاده نشود تبخیر میشود. این مخازن قابل شارژ هستند.
تغلیظ کننده‌های اکسیژن
تغلیظ کننده‌های اکسیژن یا دستگاه اکسیژن ساز وسیله ای است که اکسیژن را از اتاق می‌گیرد، آن را برای استفاده درمانی غلیظ میکند و سپس سایر گازهای طبیعی را خارج میکند. با دستگاه اکسیژن ساز، شما هرگز با کمبود اکسیژن خون مواجه نخواهید شد. مزایای اکسیژن ساز‌ها این است که قیمت کمتری دارند و مانند مخازن یا کپسول اکسیژن نیازی به پر کردن ندارند.
اکسیژن درمانی هایپرباریک
اکسیژن درمانی هایپرباریک (HBOT) نوع متفاوتی از اکسیژن درمانی است. این شامل تنفس اکسیژن در یک محفظه یا لوله تحت فشار است. این به ریه‌های شما اجازه می‌دهد تا سه برابر بیشتر از آنچه که با تنفس اکسیژن در فشار معمولی هوا دریافت میکنید، اکسیژن جمع‌آوری کنند. اکسیژن اضافی از طریق خون شما به اندام‌ها و یا بافت‌های بدن شما حرکت میکند.
HBOT برای درمان برخی از زخم‌ها، سوختگی‌ها، جراحات و عفونت‌های جدی استفاده میشود. همچنین آمبولی‌های هوا یا گاز (حباب‌های هوا در جریان خون)، بیماری رفع فشار ناشی از غواصان و مسمومیت با مونوکسید کربن را درمان میکند.
همچنین برخی از مراکز درمانی ادعا می‌کنند که HBOT میتواند تقریباً هر چیزی از جمله بیماری آلزایمر، اوتیسم، سرطان و بیماری لایم را درمان کند. سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) استفاده از HBOT را برای این شرایط تایید نکرده است. استفاده از HBOT خطراتی دارد، بنابراین همیشه قبل از انجام آن با پزشک خود مشورت کنید.
روش‌های دریافت اکسیژن
رایج ترین روش دریافت اکسیژن، کانولای بینی است که از لوله‌ای تشکیل شده است که از هر دو سوراخ بینی عبور میکند. سایر روش‌ها عبارتند از:
- ماسک صورت
- دستگاه جوجه کشی (برای نوزادان)
- فشار مثبت مداوم راه هوایی (CPAP)
- لوله تراکئوتومی با جراحی در نای
فواید اکسیژن درمانی
اکسیژن درمانی نمی‌تواند مشکل تنفسی را درمان کند. اما میتواند به بدن شما کمک کند تا اکسیژن مورد نیاز برای حفظ سلامت و عملکرد اندام‌ها را دریافت کند. در صورت نیاز، استفاده منظم از اکسیژن درمانی میتواند به افراد اجازه دهد تا با کاهش تنگی نفس، تحرک بیشتری داشته باشند. همچنین میتواند به طور قابل توجهی کیفیت زندگی را بهبود بخشد و در بسیاری از موارد امید به زندگی را افزایش دهد.
اکسیژن درمانی همچنین میتواند علائم زیر را کاهش دهد:
- افزایش سطح اکسیژن خون
- کاهش تنگی نفس
- بهبود عملکرد مغز
- افزایش انرژی
- کاهش فشار روی قلب
- کمک به ترمیم زخم‌ها
اکسیژن درمانی میتواند به رشد و نمو کودکان مبتلا به بیماری مزمن ریوی کمک کند. همچنین میتواند علائمی مانند سردردهای ناشی از سطوح پایین اکسیژن و تغییرات رفتاری یا مشکلات را کاهش دهد.
عوارض اکسیژن درمانی
اگر اکسیژن درمانی تحت نظر پزشک انجام شود، ایمن است. اما استفاده نادرست میتواند باعث ایجاد عوارض زیر بشود:
- خشکی بینی و گلو
- تحریک ریه
- سردرد
- سرگیجه
- مسمومیت با اکسیژن (در دوزهای بسیار بالا)
- آسیب گوش (در نوع هایپرباریک)
- خونریزی بینی (اپیستاکسی)
بنابراین تنظیم میزان اکسیژن باید توسط پزشک انجام شود.
افراد چه مدت به اکسیژن درمانی نیاز دارند؟
برخی از افراد مبتلا به بیماری‌های مزمن، به اکسیژن مکمل مادام العمر نیاز دارند، در حالی که برخی دیگر به طور موقت تا زمان بهبودی از یک بیماری حاد به اکسیژن نیاز دارند. شما باید دستورالعمل‌های پزشک خود را دنبال کنید. بسته به نیازهای سلامتی خاص خود، ممکن است به اکسیژن درمانی 24 ساعته نیاز داشته باشید یا ممکن است فقط هنگام خواب یا ورزش به اکسیژن اضافی نیاز داشته باشید.
اگر از اکسیژن درمانی استفاده کنید و به آن نیاز نداشته باشید چه اتفاقی می افتد؟
اکسیژن دارویی است که نیاز به نسخه پزشک دارد. شما فقط باید از اکسیژن درمانی به عنوان یک درمان پزشکی استفاده کنید. اگر بیش از نیاز بدنتان اکسیژن دریافت کنید، میتواند تنفس و ضربان قلب شما را به سطوح خطرناکی کاهش دهد.
اکسیژن بیش از حد میتواند منجر به مسمومیت با اکسیژن شود. این ممکن است در صورتی اتفاق بیفتد که به طور تصادفی بیش از حد اکسیژن مکمل مصرف کنید یا از اکسیژن درمانی در زمانی که به آن نیاز ندارید استفاده کنید.
علائم مسمومیت با اکسیژن عبارتند از:
- درد قفسه سینه
- دشواری در تنفس
- سرگیجه
- اسپاسم عضلانی
- حالت تهوع
- مشکلات بینایی
چشم انداز افرادی که از اکسیژن درمانی استفاده می‌کنند چیست؟
بسیاری از افرادی که به اکسیژن مکمل نیاز دارند زندگی عادی و فعالی دارند. در بسیاری از موارد، اکسیژن درمانی به تسهیل فعالیت، افزایش استقامت و کاهش تنگی نفس کمک میکند. در برخی موارد، اکسیژن درمانی میتواند امید به زندگی را افزایش دهد.
حتی افرادی که به دلیل شرایط مزمن نیاز به درمان مداوم دارند می‌توانند زندگی عادی داشته باشند. هنگامی که فرد یاد می‌گیرد که تجهیزات اکسیژن را مدیریت کند، درمان نیازی به محدود کردن روال معمول او ندارد.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر علائم زیر را تجربه کردید باید به دکتر خود مراجعه کنید:
- درد قفسه سینه
- گیجی یا از دست دادن حافظه
- سرگیجه
- تنگی نفس شدید
- تهوع و استفراغ
- سردردهای شدید
سخن پایانی از آرتا پیشرو
اکسیژن درمانی یک روش حیاتی برای بیماران دارای کمبود اکسیژن خون است که میتواند کیفیت زندگی را به‌طور چشمگیری بهبود دهد. این روش در بیماری‌های ریوی، قلبی و شرایط اورژانسی کاربرد دارد و باید حتما تحت نظر پزشک انجام شود.
ما در این مقاله از آرتا پیشرو، سعی کردیم تمامی موارد مرتبط با اکسیژن درمانی از جمله انواع، فواید و عوارض آن را برای شما عزیزان توضیح دهیم. اگر شما هم تجربه‌ی این چنینی داشته‌اید، حتما نظرات و تجربیات خود را برای ما بنویسید تا دیگران هم بتوانند از آنها نهایت استفاده را ببرند.
مفید بود. ممنون