کمبود اکسیژن خون چیست؟ علائم، دلایل و راه‌های درمان هیپوکسمی

هنگامی که به بدن اکسیژن کافی نرسد، ممکن است بدن دچار شرایط خطرناکی چون هیپوکسمی (کمبود اکسیژن خون) یا هیپوکسی (کمبود اکسیژن در بافت) شود. بدون اکسیژن، مغز، کبد و سایر اندام‌ها فقط چند دقیقه (حداکثر ۳ دقیقه) پس از شروع علائم، می‌توانند آسیب ببینند.

هیپوکسمی زمانی است که سطح اکسیژن خون شما کم است. وقتی این اتفاق می‌افتد، اندام‌ها و بافت‌های بدن شما اکسیژن کافی برای عملکرد صحیح دریافت نمی‌کنند.

در این مقاله، ما بیشتر در مورد کمبود اکسیژن خون (هیپوکسمی) صحبت خواهیم کرد، از جمله اینکه چه چه علائمی دارد و چگونه درمان می‌شود.

کمبود اکسیژن خون چیست؟

کمبود اکسیژن خون زمانی اتفاق می‌افتد که بافت‌ها و اندام‌های بدن اکسیژن کافی برای عملکرد بهینه دریافت نمی‌کنند. هیپوکسمی می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند اختلالات تنفسی و بیماری‌های ریه، بیماری‌های قلبی و سطوح پایین اکسیژن در محیط باشد.

بسته به شدت و مدت، هیپوکسمی می‌تواند منجر به علائم خفیف یا منجر به مرگ شود. علائم خفیف شامل سردرد و تنگی نفس است. در موارد شدید، هیپوکسمی می‌تواند در عملکرد قلب و مغز اختلال ایجاد کند. این می‌تواند منجر به کمبود اکسیژن در اندام‌ها و بافت‌های بدن شما شود.

تفاوت هیپوکسمی و هیپوکسی

ممکن است کلمات هیپوکسمی و هیپوکسی را به جای یکدیگر بشنوید، اما این دو یکسان نیستند. هر دو عارضه شامل کمبود اکسیژن می‌شوند، اما هر کدام در قسمت‌های مختلف بدن شما رخ می‌دهند. هیپوکسمی سطح پایین اکسیژن در خون شما و هیپوکسی سطح پایین اکسیژن در بافت‌های شما است.

در حالی که شرایط متفاوت است، امکان وقوع آنها با هم وجود دارد. اگر هیپوکسمی وجود داشته باشد، ممکن است منجر به هیپوکسی شود، زیرا سطوح پایین اکسیژن در خون ممکن است نتواند اکسیژن کافی را به بافت‌های بدن برساند. با این حال، ممکن است یک حالت بدون دیگری نیز رخ دهد.

سطح طبیعی اکسیژن خون  چقدر است؟

میزان اکسیژن خون طبیعی بین ۷۵ تا ۱۰۰ میلی متر جیوه متغیر است. میزان اکسیژن خون کمتر از ۶۰ میلی متر جیوه کم است و به عنوان هیپوکسمی در نظر گرفته می‌شود. بسته به تصمیم پزشک، شخص به مکمل اکسیژن نیازمند است. آگاهی از نشانه‌های هشداردهنده کمبود اکسیژن خون اهمیت دارد.

هیپوکسمی چه کسانی را تحت تاثیر قرار می‌دهد؟

هر شرایطی که میزان اکسیژن خون شما را کاهش دهد یا جریان خون را محدود کند، می‌تواند باعث کمبود اکسیژن خون شود. افرادی که با بیماری‌های قلبی یا ریوی مانند نارسایی احتقانی قلب، COPD یا آسم زندگی می‌کنند، در معرض افزایش خطر هیپوکسمی هستند. برخی از بیماری‌های مسری مانند آنفولانزا، ذات الریه و کووید-19 نیز می‌توانند خطر هیپوکسمی را افزایش دهند.

انواع هیپوکسمی

انواع مختلفی از هیپوکسمی وجود دارد. این انواع از طریق کاهش سطح اکسیژن خون متمایز می‌شوند.

عدم تطابق تهویه/پرفیوژن

این شایع‌ترین نوع کمبود اکسیژن خون است. تهویه به تامین اکسیژن در ریه‌ها اشاره دارد، در حالی که پرفیوژن به تامین خون به ریه‌ها اشاره دارد.

تهویه و پرفیوژن با نسبتی به نام نسبت V/Q اندازه‌گیری می‌شود. به طور معمول، درجه کمی از عدم تطابق در این نسبت وجود دارد، اما اگر عدم تطابق بیش از حد زیاد شود، ممکن است مشکلاتی رخ دهد.

دو دلیل برای عدم تطابق تهویه و پرفیوژن وجود دارد:

• ریه‌ها اکسیژن کافی دریافت می‌کنند، اما جریان خون کافی وجود ندارد.
• جریان خون به ریه‌ها وجود دارد، اما اکسیژن کافی وجود ندارد.

شرایط متعددی می‌تواند منجر به عدم تطابق V/Q شود. اینها عبارتند از:

• COPD
• آسم
• بیماری بینابینی ریه
• مایع در ریه (ادم ریوی)
• لخته خون در ریه (آمبولی ریه)

شانت

به طور معمول، خون بدون اکسیژن وارد سمت راست قلب می‌شود و برای دریافت اکسیژن به ریه‌ها می‌رود و سپس به سمت چپ قلب می‌رود تا در بقیه بدن توزیع شود.

در این نوع کمبود اکسیژن خون، خون بدون اکسیژن رسانی به ریه‌ها وارد سمت چپ قلب می‌شود. این منجر به انتقال کم اکسیژن به بافت‌های بدن شما می‌شود.

شانت می‌تواند ناشی از موارد زیر باشد:

• نقص یا بیماری مادرزادی قلب
• درهم تنیدگی رگ‌های خونی که به درستی شکل نگرفته‌اند
• ذات الریه
• مایع در ریه (ادم ریوی)
• سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS)

اختلال در انتشار

همانطور که قبلا گفتیم، هنگامی که اکسیژن وارد ریه‌ها می‌شود به سمت آلوئول‌ها حرکت می‌کند که توسط رگ‌های خونی کوچکی به نام مویرگ‌ها احاطه شده‌اند. این جایی است که تبادل گاز انجام می‌شود.

اکسیژن به طور معمول از آلوئول‌ها به خونی که از طریق مویرگ‌ها می‌گذرد پخش می‌شود. در این نوع کمبود اکسیژن خون، انتشار اکسیژن در جریان خون مختل می‌شود.

برخی از دلایل اختلال در انتشار عبارتند از:

• بیماری بینابینی ریه
• اسکار در ریه‌ها (فیبروز ریوی)
• مایع در ریه (ادم ریوی)
• COPD
• آمفیزم

هیپوونتیلاسیون

Hypoventilation زمانی است که دریافت اکسیژن با سرعت آهسته اتفاق می‌افتد. این می‌تواند منجر به سطوح بالاتر دی اکسید کربن در خون و کاهش سطح اکسیژن شود. فردی که هیپوونتیلاسیون را تجربه می‌کند ممکن است تنفس کند و کم عمق داشته باشد.

هیپوونتیلاسیون ممکن است به دلیل موارد زیر رخ دهد:

• راه‌های هوایی مسدود شده به دلیل COPD، آسم یا آپنه انسدادی خواب
• اثرات موادی مانند الکل، مواد افیونی و آرام بخش
• توانایی محدود برای حرکت قفسه سینه به منظور دم و بازدم
• اثرات بیماری‌های عصبی عضلانی مانند سندرم گیلن باره یا میاستنی گراویس
• آسیب به مناطقی از مغز که تنفس را کنترل می‌کند

اکسیژن محیطی کم

این نوع کمبود اکسیژن خون معمولا در ارتفاعات بالا رخ می‌دهد. با افزایش ارتفاع، اکسیژن هوا کاهش می‌یابد. بنابراین در ارتفاعات بالاتر، هر نفسی که می‌کشید نسبت به زمانی که در سطح دریا هستید، سطح اکسیژن کمتری به شما می‌دهد.

علائم کمبود اکسیژن خون

علائم هیپوکسمی بسته به شدت و علت زمینه‌ای آن متفاوت است. برخی از علائم کمبود اکسیژن خون عبارتند از:

• سردرد
• مشکل در تنفس یا تنگی نفس
• تنفس سریع
• ضربان قلب سریع
• تعریق
• سرفه کردن
• خس خس سینه
• گیجی
• رنگ آبی در پوست، ناخن‌ها و لب‌ها (سیانوز)

هیپوکسمی یک بیماری جدی است. اگر علائم کمبود اکسیژن خون را در خود یا شخص دیگری مشاهده کردید، فورا به اورژانس مراجعه کنید.

دلایل کمبود اکسیژن خون

هیپوکسمی دلایل زیادی دارد، اما شایع‌ترین علت آن یک بیماری زمینه‌ای است که بر جریان خون یا تنفس شما تاثیر می‌گذارد مانند بیماری‌های قلبی یا ریوی. برخی از داروها نیز می‌توانند تنفس را کند کرده و منجر به کمبود اکسیژن خون شوند.

شرایط پزشکی که می‌توانند منجر به کمبود اکسیژن خون شوند عبارتند از:

• سندرم زجر تنفسی حاد (ARDS)
• کم خونی
• آسم
• برونشیت ریه
• بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD)
• نقایص مادرزادی قلب
• نارسایی احتقانی قلب
• قرار گرفتن در ارتفاعات بالا
• آپنه خواب
• آمفیزم
• ذات الریه
• پنوموتوراکس
• بیماری بینابینی ریه
• ادم ریوی (مایع در ریه)
• آمبولی ریه (لخته شدن خون در ریه)
• فیبروز ریوی (اسکار ریه)
• فشار خون ریوی

عوارض کمبود اکسیژن خون

هیپوکسمی درمان نشده ممکن است منجر به عوارض دیگری در بدن شود، زیرا بدون اکسیژن کافی در خون، بدن نمی‌تواند عملکرد مطلوبی داشته باشد. عوارض ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• آسیب مغزی و مرگ مغزی
• مشکلات قلبی
• مشکلات ریوی
• مشکلات کلیوی

کمبود اکسیژن خون در صورت عدم درمان می‌تواند کشنده باشد.

تشخیص کمبود اکسیژن خون

به منظور تشخیص کمبود اکسیژن خون، پزشک شما یک معاینه فیزیکی انجام می‌دهد که در طی آن قلب و ریه‌های شما را بررسی می‌کند. آنها همچنین ممکن است رنگ پوست، ناخن‌ها یا لب‌های شما را بررسی کنند.

سپس پزشک ممکن است آزمایش‌های اضافی را برای ارزیابی سطح اکسیژن در خون انجام دهد. این ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• آزمایش گاز خون شریانی: از یک سوزن برای گرفتن نمونه خون از مچ دست، بازو یا کشاله ران برای اندازه گیری سطح اکسیژن خون استفاده می‌شود. این روش بسیار دقیق است، اما ممکن است کمی درد داشته باشد.
• پالس اکسیمتری: پالس اکسیمتر دستگاه است که سطح اکسیژن خون شما را اندازه گیری می‌کند. این دستگاه معمولا به انگشتان دست، گوش یا پا متصل می‌شود. پالس اکسیمتری بدون درد و غیر تهاجمی است و بسیاری از پزشکان در هر بار مراجعه به طور معمول از آن استفاده می‌کنند.
• تست‌های عملکرد ریوی: این‌ها آزمایش‌هایی هستند که میزان عملکرد ریه‌ها را بررسی می‌کنند. نمونه ای از تست عملکرد ریه، اسپیرومتری است.

درمان کمبود اکسیژن خون

بسته به علت زمینه‌ای کمبود اکسیژن خون، داروها یا سایر درمان‌ها می‌توانند به افزایش سطح اکسیژن خون شما کمک کنند. از آنجایی که هیپوکسمی شامل سطوح پایین اکسیژن خون است، هدف از درمان آن، تلاش برای افزایش سطح اکسیژن خون به حالت طبیعی است.

برای درمان کمبود اکسیژن خون می‌توان از اکسیژن درمانی استفاده کرد. این ممکن است شامل استفاده از دستگاه اکسیژن ساز یا کپسول اکسیژن برای دریافت اکسیژن مکمل باشد.

هیپوکسمی همچنین می‌تواند ناشی از یک بیماری زمینه‌ای مانند آسم، ذات الریه یا COPD باشد. اگر یک بیماری زمینه‌ای باعث هیپوکسمی شما شده باشد، پزشک شما برای درمان آن وضعیت نیز تلاش خواهد کرد.

در موارد شدید کمبود اکسیژن خون، به ویژه با سندرم دیسترس تنفسی حاد، پزشک ممکن است استفاده از دستگاه ونتیلاتور را برای شما تجویز کند.

جلوگیری از ابتلا به هیپوکسمی

پیشگیری از همه موارد کمبود اکسیژن خون ممکن نیست. اما اقداماتی وجود دارد که می‌توانید برای کاهش خطر ابتلا به این بیماری انجام دهید:

• شرایط سلامتی خود را مدیریت کنید. اگر وضعیت سلامتی مانند آسم یا آپنه خواب دارید که به طور بالقوه می‌تواند باعث کمبود اکسیژن خون شود، مطمئن شوید که به درستی مدیریت یا درمان شده‌اند.
• از سیگار کشیدن خودداری کنید. سیگار می‌تواند به ریه‌های شما آسیب برساند و یک عامل خطر برای بسیاری از بیماری‌ها است. اگر در حال حاضر سیگار می‌کشید، برای ترک آن دیر نیست.
• از قرار گرفتن در معرض آلودگی هوا خودداری کنید. قرار گرفتن طولانی مدت در معرض آلاینده‌هایی مانند دود سیگار یا دودهای شیمیایی می‌تواند به ریه‌های شما آسیب برساند. اگر در محیطی کار می‌کنید که در معرض بخارات مضر قرار دارید، حتما از ماسک صورت یا سایر وسایل محافظتی استفاده کنید.
• از عفونت جلوگیری کنید. انواع عفونت‌ها می‌تواند منجر به ذات الریه شود که می‌تواند باعث هیپوکسمی شود. با شستن دست‌ها، دوری از افراد بیمار و دریافت واکسن‌های مناسب، برای پیشگیری از عفونت اقدامات لازم را انجام دهید.
• سبک زندگی سالم داشته باشید. تلاش برای اتخاذ عادات سبک زندگی سالم می‌تواند سلامت شما را بهبود بخشد و خطر ابتلا به برخی از بیماری‌ها را که می‌تواند باعث کمبود اکسیژن خون شود کاهش دهد. نمونه‌هایی از انتخاب‌های سبک زندگی سالم عبارتند از خوردن یک رژیم غذایی متعادل، ورزش منظم، حفظ وزن سالم، یافتن راه‌های سالم برای کاهش استرس، ترک سیگار، ترک یا نوشیدن الکل در حد متعادل و مراجعه به پزشک برای معاینات سلامت به طور منظم.

چشم انداز این بیماری چیست؟

بسته به علت، افراد مبتلا به کمبود اکسیژن خون ممکن است یک بار یا به طور مداوم نیاز به درمان داشته باشند. پزشک با شما برای مدیریت این بیماری همکاری خواهد کرد تا بتوانید زندگی سالمی داشته باشید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت ابتلا به این بیماری چه زمانی به پزشک مراجعه کنم؟

در صورت مشاهده علائم کمبود اکسیژن خون مانند ضربان قلب یا تنفس نامنظم و تغییر رنگ پوست(سیانوز)، باید به پزشک مراجعه کنید. تشخیص و درمان به موقع ممکن است به جلوگیری از پیشرفت بیماری و ایجاد عوارض جدی‌تر کمک کند.

چه سوالاتی باید از پزشک بپرسم؟

اگر در شما یا یکی از نزدیکانتان هیپوکسمی تشخیص داده شد، در اینجا چند سوال وجود دارد که می‌توانید از پزشک خود بپرسید:

• آیا کمبود اکسیژن خون به یک بیماری زمینه‌ای مرتبط است؟
• چگونه می‌توانم شرایط خود را برای کاهش خطر هیپوکسمی مدیریت کنم؟
• آیا این باعث آسیب اندام یا عوارض دیگری شده است؟
• آیا تغییری در سبک زندگی وجود دارد که بتواند خطر هیپوکسمی من را کاهش دهد؟
• آیا تغییر در برنامه سفر یا دارو خطر ابتلا به کمبود اکسیژن خون را افزایش می‌دهد؟

سخن پایانی از آرتا پیشرو

کمبود اکسیژن خون زمانی است که سطح اکسیژن خون شما کم است. این با هیپوکسی، که سطح پایین اکسیژن در بافت‌های بدن است، متفاوت است. انواع مختلفی از هیپوکسمی وجود دارد و بسیاری از شرایط مختلف می‌توانند باعث آن شوند. کمبود اکسیژن خون یک بیماری جدی است و در صورت عدم درمان می‌تواند منجر به آسیب اندام یا حتی مرگ شود. در صورت مشاهده علائم آن، فرد باید در اسرع وقت به پزشک مراجعه کنید، زیرا هیپوکسمی درمان نشده می‌تواند منجر به عوارض بیشتر بر روی اندام‌های اصلی مانند مغز و قلب شود.

ما در این مقاله از آرتا پیشرو، سعی کردیم تمامی موارد مرتبط با کمبود اکسیژن خون (هیپوکسمی) از جمله علائم، دلایل و راه‌های درمان آن را برای شما عزیزان توضیح دهیم. اگر شما هم تجربه‌ی این چنینی داشته‌اید و به سلامت توانسته‌اید از این بحران عبور کنید، حتما نظرات و تجربیات خود را برای ما بنویسید تا دیگران هم بتوانند از آنها نهایت استفاده را ببرند.