زندگی نباتی یا حالت ناآگاه و بی پاسخ، یک تشخیص خاص عصبی است که در آن فرد دارای ساقه مغزی فعال است اما هوشیاری یا عملکرد شناختی ندارد. افرادی که در حالت ناآگاه و بی پاسخ هستند، به تناوب خواب و بیداری را تجربه می‌کنند.
با این حال، حتی زمانی که بیدار هستند، قادر به تعامل با افراد دیگر یا اطراف خود نیستند. زندگی نباتی یک حالت زبسیار ناخوشایند و آزاردهنده است که بسیار بعید است شخص درگیر با آن، در ادامه به سطح هوشیاری بالاتر و زندگی عادی برگردد.
برای کسب اطلاعات بیشتر و بررسی علل این وضعیت عصبی، تفاوت آن با کما، مرگ مغزی و نحوه تشخیص و درمان آن، در ادامه مطلب با ما همراه باشید.
زندگی نباتی چیست؟
زندگی نباتی (vegetative state) یک وضعیت پزشکی نادر و پیچیده است و زمانی رخ می‌دهد که بخشی از مغز که مسئول فکر و رفتار است، دیگر کار نمی‌کند. با این حال، هیپوتالاموس و ساقه مغز که عملکردهای حیاتی مانند چرخه خواب، دمای بدن، تنفس، فشار خون، ضربان قلب و هوشیاری را کنترل می‌کنند، به عملکرد خود ادامه می‌دهند. این باعث می‌شود که افراد چشمان خود را باز کنند و بیدار به نظر برسند، اما آنها به هیچ وجه قادر به تکلم و انجام حرکات ارادی نیستند.
سطح هوشیاری در زندگی نباتی چند است؟
زندگی نباتی را به اصطلاح بیهوشی بیدار می‌گویند که در آن فرد کمترین سطح هوشیاری را دارد و هیچ آگاهی از خود یا محیط پیرامونش ندارد و فاقد درک زبانی است. سطح هوشیاری زندگی نباتی به‌حدی است که بیمار هیچ درد و رنجی را درک نمی‌کند.
گاهی اوقات زندگی نباتی با سایر حالات هوشیاری مانند سکته مغزی، مرگ مغزی و کما، اشتباه گرفته می‌شود. این حالات تفاوت‌هایی دارند که در ادامه با آنها آشنا می‌شوید:
- حالت حداقل هوشیار: فرد بین آگاهی و عدم آگاهی به‌صورت متناوب تغییر وضعیت می‌دهد.
- کما: در حالت کما فرد بیدار و آگاه نیست، در حالی که در زندگی نباتی فرد بیدار است و ممکن است چشمان خود را نیز باز نگه دارد.
- مرگ مغزی: در مرگ مغزی آسیب به مغز و ساقه مغز وارد شده است و کاملا غیرقابل برگشت است.
- سندرم قفل شدگی: فرد هوشیار و کاملا آگاه است اما کاملا فلج است و قادر به تحرک اندام‌های خود نیست.
تفاوت کما، مرگ مغزی و زندگی نباتی
بسیاری از مردم مرگ مغزی، کما و زندگی نباتی را یکسان می‌دانند. این در حالی است که تفاوت مرگ مغزی، کما و زندگی نباتی با یکدیگر بسیار است. در ادامه به بررسی هر یک از این وضعیت‌ها می‌پردازیم.
کما
کما حالتی از بیهوشی کامل است که در آن چشم‌های فرد نیز بسته است. فرد بیمار در این وضعیت قادر به پاسخگویی نسبت به افراد یا محیط اطراف خود نیست. در حالت کما بیمار زنده است و فعالیت مغزی وجود دارد، اما بسته به شدت آسیب، زمان بهبودی متفاوت بوده و کما می‌تواند موقت یا دائمی باشد.
در وضعیت کما، ساقه مغز یا هر دو نیمکره مغز آسیب می‌بینند. بیمار در این وضعیت به محرک‌هایی مانند درد، صدا یا لمس پاسخ نمی‌دهد و چرخه خواب و بیداری را تجربه نمی‌کند و نمی‌توان وی را بیدار کرد. اگر قسمت تحتانی ساقه مغز نیز آسیب دیده باشد، بیمار اغلب برای تنفس به ونتیلاتور (دستگاه تنفس مصنوعی) نیاز دارد.
کما در اثر سکته مغزی، ضربه مغزی یا خونریزی مغزی ایجاد می‌شود که ساختار و بافت‌های اطراف مغز را تحت تاثیر قرار می‌دهد. مصرف بیش از حد دارو، غرق شدن، ایست قلبی و هیپوترمی شدید هم از دیگر دلایل کما هستند. بازگشت و بهبودی در بیماران کمایی به علت عارضه، شدت آسیب دیدگی و مدت زمان کما بستگی دارد.
مرگ مغزی
مرگ مغزی به قطع غیرقابل بازگشت همه عملکردهای مغز گفته می‌شود. در چنین وضعیتی همه نورونهای مغز در نتیجه هیپوکسی تخریب می‌شوند. این بدان معنا است که بیمار هوشیاری خود را به دست نمی‌آورد و یا نمی‌تواند بدون دستگاه‌های تنفسی، نفس بکشد.
متاسفانه فردی که دچار مرگ مغزی شده است هیچ شانسی برای بهبودی ندارد، زیرا بدن وی بدون استفاده از دستگاه‌های جانبی قادر به زنده ماندن نیست. این وضعیت، می‌تواند ناشی از آسیب شدید یا کمبود اکسیژن به مغز باشد. قلب بیماران مرگ مغزی ممکن است به تپش خود ادامه دهد، اما برداشتن تجهیزات پزشکی درنهایت منجر به ایست قلبی می‌شود.
زندگی نباتی
زندگی نباتی پایدار شرایط مزمنی را توصیف می‌کند که تقریبا همیشه پس از کما ظاهر می‌شود. در این حالت، بیمار هیچ نشانه‌ای از ادراک و ارتباط یا آگاهی از خود نشان نمی‌دهد. از آنجایی که عملکردهای ساقه مغز که بر تنفس و حرکات غیرارادی تاثیر می‌گذارند دست نخورده باقی می‌مانند، بیماران ممکن است بتوانند:
- به تنهایی نفس بکشند
- چشمان خود را باز کنند
- چرخه‌های خواب و بیداری را تجربه کنند
- دندان قروچه کنند
- حرکاتی با صورت خود انجام دهند
علائم زندگی نباتی
فردی که دچار زندگی نباتی است، آسیب به مغز را تجربه کرده است. آنها هیچ عملکرد شناختی یا توانایی تفکر ندارند. اما از آنجایی که ساقه مغز آنها هنوز کار می‌کند، افراد ممکن است برخی از پاسخ‌های خودکار را نشان دهند، مانند:
- تنظیم تنفس و ضربان قلب بدون کمک
- باز کردن چشم‌ها
- داشتن الگوهای خواب و بیداری نسبتا منظم
- تنفس، مکیدن، جویدن، سرفه، بلع و ایجاد صداهای روده‌ای
- لبخند زدن یا اخم کردن
- پاسخ به صداهای بلند
با این حال، این پاسخ‌ها آگاهانه نیستند و نشان دهنده آگاهی از محیط اطراف خود نیستند.
همچنین این افراد با توجه به آسیب دیدن شدید مغز و از هم گسیختگی کامل رشته مغزی، نمی‌توانند فعالیت‌های زیر را انجام دهند:
- دنبال کردن اشیا با چشم
- پاسخ دادن به صداها یا دستورات شفاهی
- صحبت کردن یا ارتباط برقرار کردن از طریق چشمک زدن یا اشاره
- با هدف حرکت کردن
- تعامل داشتن با محیط اطراف
- نشان دادن احساسات
- نشان دادن آگاهی
دلایل زندگی نباتی
شایع‌ترین علل زندگی نباتی آسیب شدید مغزی به دلیل ضربه به سر یا اختلالی است که مغز را از اکسیژن محروم می‌کند، مانند ایست قلبی یا تنفسی. با این حال، هر اختلالی که به شدت به مغز آسیب می‌رساند، مانند خونریزی در مغز یا عفونت مغز، می‌تواند منجر به زندگی نباتی شود.
آسیب مغزی غیر ضربه‌ای
این نوع آسیب مغزی زمانی رخ می‌دهد که مغز از اکسیژن محروم باشد یا بافت مغز آسیب دیده باشد. برخی از دلایل این امر عبارتند از:
- مصرف بیش از حد دارو
- آنسفالیت
- حمله قلبی
- مننژیت
- نزدیک غرق شدن
- مسمومیت
- آنوریسم پاره شده
- استنشاق دود
- سکته مغزی
آسیب تروماتیک مغزی (TBI)
این نوع آسیب مغزی نتیجه آسیبی است که ممکن است از یک ضربه قوی و سنگین به سر به دلیل موارد زیر ایجاد شود:
- تصادف ماشین
- سقوط از ارتفاع زیاد
- محل کار یا حادثه ورزشی
- حمله
آسیب مغزی پیشرونده
این آسیب مغزی ممکن است به دلیل شرایط زیر ایجاد شود:
تشخیص زندگی نباتی
تشخیص زندگی نباتی نیازمند موارد زیر است:
- وجود چرخه خواب و بیداری.
- بیان و درک یا عدم درک زبان.
- هیچ شواهدی از پاسخ پایدار، تکرارپذیر، هدفمند یا داوطلبانه به تحریک بینایی، صدا، بویایی یا لامسه وجود ندارد.
- مشاهده یک ساقه مغزی کارآمد و بدون آسیب که علائم حیاتی بدن را کنترل می‌کند.
برخی از این اطلاعات از مشاهده مستقیم یک متخصص مغز و اعصاب به دست می‌آید. متخصص مغز و اعصاب همچنین ممکن است از تست‌های تشخیصی برای تایید تشخیص زندگی نباتی استفاده کند. این آزمایشات ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- EEG (الکتروانسفالوگرام) برای ارزیابی فعالیت الکتریکی در مغز
- سی تی اسکن یا ام آر آی برای کمک به ارزیابی آسیب به مغز و ساقه مغز
- اسکن PET برای کمک به ارزیابی عملکرد مغز
درمان زندگی نباتی
متأسفانه هیچ درمان واقعی برای زندگی نباتی وجود ندارد. در عوض، تمرکز کادر درمان بر مراقبتهای حمایتی خواهد بود تا عملکرد مغز بهبود یابد.
فرد از نظر تغییرات یا علائم بهبود به‌دقت تحت نظر خواهد بود. علاوه بر این، پزشکان اقداماتی را برای جلوگیری از عوارض احتمالی انجام خواهند داد. این عوارض عبارتند از:
- عفونت
- ذات الریه
- نارسایی تنفسی
مراقبتهای حمایتی ممکن است شامل موارد زیر باشد:
- یک لوله تغذیه برای تامین مواد مغذی
- تغییر موقعیت به طور منظم برای جلوگیری از زخم بستر
- مراقبت از عضلات با فیزیوتراپی و ماساژ
- مراقبت از پوست
- بهداشت دهان
- مدیریت عملکرد روده و مثانه
متخصصان مختلف ممکن است اعضای خانواده را در تلاش برای تحریک حواس و تحریک پاسخ از طریق انجام دادن فعالیت‌های زیر، تشویق به مشارکت کنند:
- صحبت کردن با بیمار در مورد چیزهایی که با آنها آشنا هستند مانند خاطرات
- پخش موسیقی، تلویزیون یا فیلم‌های مورد علاقه
- نمایش تصاویر خانوادگی
- اضافه کردن گل‌ها، عطرهای مورد علاقه یا رایحه‌های دیگر به اتاق بیمار
- نگه داشتن یا نوازش دست یا بازوی بیمار
روند درمان افراد مبتلا به زندگی نباتی در یک بیمارستان مراقبتهای پزشکی انجام می‌شود. اما در برخی موارد، فرد ممکن است به خانه سالمندان یا سایر مراکز مراقبتهای طولانی مدت منتقل شود.
چگونه سطح هوشیاری بیمار را تشخیص می‌دهند؟
تست کما گلاسکو یا جی اس اس (GCS, Glasgow Coma Scale) معیاری برای تعیین میزان هوشیاری در افراد بالای 5 سال است. این تست معمولا در آسیب‌های مغزی، اورژانس‌ها و سایر موارد مختل‌کننده هوشیاری به کار می‌رود. این تست بیمار را از سه جنبه پاسخ چشم، پاسخ کلامی و پاسخ حرکتی بررسی می‌کند.
اگر در دوران بارداری زندگی نباتی اتفاق بیفتد، چه می‌شود؟
آسیب مغزی که منجر به زندگی نباتی می‌شود، ممکن است برای هرکسی اتفاق بیفتد. هنگامی که این اتفاق در دوران بارداری رخ می‌دهد، نیاز به ارزیابی دقیق مادر و نوزاد دارد. در این حالت به احتمال زیاد نوزاد بدون هیچ مشکلی متولد خواهد شد؛ اما مادر ممکن است در همان حالت عصبی بماند و به سطح هوشیاری کامل برنگردد.
تصمیم گیری برای اعضای خانواده
فردی که به زندگی نباتی مبتلا باشد می‌تواند برای چندین دهه زنده بماند، اما بیشتر افراد فقط چند سال زنده می‌مانند. به عنوان یکی از اعضای خانواده، ممکن است مجبور شوید تصمیمات مهم زیادی در مورد مراقبت از آنها بگیرید، مانند:
- پیدا کردن خانه سالمندان یا مرکز نگهداری مناسب
- توجه به جنبه‌های مالی مراقبت طولانی مدت
- تصمیم‌گیری در مورد حمایت از زندگی شامل ونتیلاتورها، لوله‌های تغذیه و سایر اقداماتی که برای زنده نگه داشتن یک فرد مبتلا به زندگی نباتی استفاده می‌شود
- تصمیم گیری برای اهدای عضو بیمار
اینها تصمیمات پیچیده‌ای هستند که باید شامل بحث عمیق با پزشکان درگیر باشد. اگر فرد دارای وصیت نامه زنده یا وکالت نامه پزشکی نیست، مشورت با یک وکیل در مورد حقوق و مسئولیت‌های خود ممکن است مفید باشد.
پیش بینی وضعیت افراد در زندگی نباتی
افرادی که در یک حالت ناآگاه و بی پاسخ هستند می‌توانند به یک حالت حداقل آگاهانه انتقال پیدا کنند. برخی از بیماران به تدریج به هوش می‌آیند و برخی دیگر، تمام عملکرد مغز را از دست خواهند داد. هیچ راهی برای پیش بینی دقیق اینکه چه کسی بهبود می‌یابد وجود ندارد. بهبودی وضعیت بیمار به موارد زیر بستگی دارد:
- نوع و شدت آسیب
- سن فرد
- چه مدت فرد دچار زندگی نباتی بوده است
زمانی که یک حالت عصبی ناآگاه و بی پاسخ بیش از 4 هفته طول بکشد، به آن زندگی نباتی پایدار (PVS) می‌گویند.
در میان افراد مبتلا به TBI که به مدت یک ماه در وضعیت عصبی ناآگاه و بی پاسخ باقی می‌مانند، حدود 50 درصد هوشیاری خود را به دست می‌آورند. بهبودی ممکن است برای افرادی که دچار بیماری یا آسیب مغزی غیرتروماتیک شده‌اند دشوارتر باشد.
اگر دلیل رخ دادن زندگی نباتی یکی از موارد زیر باشد، به عنوان PVS در نظر گرفته می‌شود:
- ناشی از آسیب مغزی غیرتروماتیک بوده و بیش از 6 ماه طول کشیده است.
- به دلیل TBI و بیش از 12 ماه طول کشیده است.
بهبود وضعیت بیمار هنوز هم می‌تواند اتفاق بیفتد، اما بسیار بعید است. کسانی که بعد از مدتی طولانی به هوش می‌آیند ممکن است به دلیل آسیب مغزی دچار ناتوانی‌های شدید شوند.
بعد از زندگی نباتی چه انتطاری باید داشت؟
اولین نشانه‌های بهبودی ممکن است پیروی از یک دستورالعمل ساده باشد مانند فشار دادن دست همراه توسط بیمار. ممکن است فرد سعی کند با تکان دادن سر، دست بردن به چیزی یا اشاره کردن، ارتباط برقرار کند.
آنها ممکن است در ابتدا در یک حالت حداقل هوشیار باشند، بنابراین روند پیشرفت و بهبود علائم بیمار می‌تواند در یک دوره متوقف شود و به تدریج دوباره بهبود یابد.
بهبودی از فردی به فرد دیگر متفاوت است. پس از ارزیابی کامل توسط پزشک متخصص، پزشک می‌تواند اطلاعات بیشتری در مورد وضعیت کلی بیمار و کارهایی که می‌توانید برای کمک به بیمار انجام دهید، ارائه دهد.
سخن پایانی از آرتا پیشرو
یک وضعیت عصبی ناآگاه و بی پاسخ به معنای مرگ مغزی نیست! در زندگی نباتی ساقه مغز بیمار هنوز کار می‌کند و بیمار دارای چرخه خواب و بیداری منظم می‌باشد، اما از محیط اطراف خود بی‌اطلاع می‌باشد و نمی‌تواند با آن تعامل داشته باشد. این حالت عصبی معمولا به دنبال کما رخ می‌دهد.
درمان معمولا شامل مراقبتهای حمایتی است و بهبودی تا حد زیادی به میزان آسیب وارد شده به مغز بستگی دارد که در هر مورد منحصر به فرد است. پزشک متخصص می‌تواند به شما در درک بیشتر و آنچه می‌توانید انتظار داشته باشید کمک کند.
ما در این مقاله از آرتا پیشرو، سعی کردیم تمامی موارد مرتبط با زندگی نباتی از جمله علائم، دلایل، تشخیص و درمان آن را برای شما عزیزان توضیح دهیم. اگر شما هم تجربه‌ی این چنینی داشته‌اید، حتما نظرات و تجربیات خود را برای ما بنویسید تا دیگران هم بتوانند از آنها نهایت استفاده را ببرند.