دیابت چیست؟
دیابت (diabetes) یک بیماری مزمن است و زمانی رخ می‌دهد که بدن شما انسولین کافی تولید نمی‌کند یا نمی‌تواند به طور موثر از انسولین تولید شده استفاده کند، که این وضعیت باعث افزایش قند خون (گلوکز) می‌شود.
انسولین هورمونی است که توسط لوزالمعده (پانکراس) ساخته می‌شود و قند موجود در بدن را به انرژی تبدیل می‌کند. گلوکز منبع اصلی سوخت مغز و همچنین منبع مهم انرژی برای سلول‌هایی است که ماهیچه‌ها و بافت‌ها را تشکیل می‌دهند.
هایپرگلیسمی که افزایش قند خون نیز نامیده می‌شود، یکی از عوارض رایج دیابت کنترل نشده است و به مرور زمان منجر به آسیب جدی به بسیاری از سیستم‌های بدن، به ویژه اعصاب و رگ‌های خونی می‌شود.
انواع دیابت
انواع مختلفی از این بیماری وجود دارد که رایج‌ترین آنها عبارتند از:
دیابت نوع 1
دیابت نوع 1 یک بیماری خود ایمنی است. در این نوع سیستم ایمنی بدن شما به سلول‌های پانکراس که انسولین تولید می‌کنند حمله می‌کند و آنها را از بین می‌برد. مشخص نیست که چه چیزی باعث این حمله می‌شود. این بیماری معمولا در کودکان و جوانان تشخیص داده می‌شود، اگرچه ممکن است در هر سنی ظاهر شود. افراد مبتلا به این نوع بیماری برای زنده ماندن باید هر روز انسولین مصرف کنند.
دیابت نوع 2
در دیابت نوع 2، بدن شما به خوبی از انسولین استفاده نمی‌کند و نمی‌تواند قند خون را در سطح طبیعی نگه دارد. این شایع‌ترین نوع این بیماری است، به طوری که حدود 90 الی 95 درصد از افرادی که به این بیماری مبتلا می‌شوند، دیابت نوع 2 دارند. در صورت داشتن عوامل خطر مانند اضافه وزن، ورزش نکردن کافی و سابقه خانوادگی، احتمال ابتلای شما به این بیماری بیشتر است. شما می‌توانید در هر سنی، حتی در دوران کودکی به این نوع مبتلا شوید.
دیابت بارداری
این نوع بیماری نوعی دیابت است که در دوران بارداری ایجاد می‌شود. هورمون‌های مسدود کننده انسولین که توسط جفت تولید می‌شوند باعث ایجاد این نوع می‌شوند. این بیماری معمولا پس از تولد نوزاد از بین می‌رود. اگر به این نوع بیماری مبتلا باشید، کودک شما در معرض خطر بیشتری برای مشکلات سلامتی قرار دارد. زنان مبتلا به دیابت بارداری و فرزندانشان نیز در معرض خطر ابتلا به نوع 2 در آینده هستند.
انواع دیگر این بیماری عبارتند از:
دیابت نوع 3c
نوع 3c زمانی اتفاق می‌افتد که پانکراس شما آسیب ببیند (غیر از آسیب خودایمنی)، که بر توانایی آن در تولید انسولین تأثیر می‌گذارد. پانکراتیت، سرطان پانکراس، فیبروز کیستیک و هموکروماتوز همگی می‌توانند منجر به آسیب پانکراس شوند که باعث این بیماری می‌شود. برداشتن پانکراس (پانکراتکتومی) نیز منجر به نوع 3c می‌شود.
دیابت خودایمنی نهفته در بزرگسالان (LADA)
مانند نوع 1، LADA نیز از یک واکنش خود ایمنی ناشی می‌شود، اما بسیار کندتر از نوع 1 ایجاد می‌شود. LADA معمولا در افراد بالای 30 سال ایجاد می‌شود.
دیابت دوران بلوغ جوانان (MODY)
MODY که دیابت تک ژنی نیز نامیده می‌شود، به دلیل یک جهش ژنتیکی اتفاق می‌افتد که بر نحوه ساخت و استفاده بدن از انسولین تأثیر می‌گذارد. در حال حاضر بیش از 10 نوع مختلف MODY وجود دارد. این بیماری تا 5 درصد از افراد مبتلا به دیابت را تحت تاثیر قرار می‌دهد و معمولا در خانواده‌ها دیده می‌شود.
دیابت نوزادی (NDM)
این نوع بیماری یک نوع دیابت تک ژنی و بسیار نادر است که در شش ماه اول زندگی رخ می‌دهد. در این بیماری، نوزادان انسولین کافی تولید نمی‌کنند که منجر به افزایش تجمع گلوکز در خون می‌شود. دو نوع از این بیماری وجود دارد که عبارتند از:
- دیابت دائمی نوازد (PNDM) که یک بیماری مادام العمر است.
- دیابت نوزاد گذار (TNDM) که در مرحله نوزادی ناپدید می‌شود اما ممکن است در اواخر زندگی دوباره ظاهر شود.
دیابت شکننده یا ناپایدار
دیابت شکننده (Brittle Diabetes) نوعی نوسان قند خون در افراد مبتلا به نوع 1 است. ناپایداری قند خون در این نوع بیماری بسیار شدید بوده و فرد به طور مداوم دچار افت یا بالا رفتن سطح گلوکز خون بدن می‌شود. فرد مبتلا به این نوع بیماری تغییرات نامنظم و شدیدی در قند خون خود تجربه می‌کند. بدین شکل که به سرعت از سطح گلوکز پایین (هیپوگلیسمی) به سطح قند خون بالا (هیپرگلیسمی) یا برعکس می‌رسد.
پیش دیابت
پیش دیابت یک وضعیت سلامتی جدی است که در آن سطح قند خون بالاتر از حد طبیعی است، اما هنوز به اندازه کافی بالا نیست که بتوان نوع 2 را تشخیص داد. بیش از 80 درصد افرادی که به این نوع مبتلا هستند، نمی‌دانند که به این بیماری مبتلا هستند. این نوع بیماری خطر ابتلا به نوع 2، بیماری قلبی و سکته مغزی را افزایش می‌دهد.
علائم دیابت
علائم این بیماری به میزان گلوکز شما بستگی دارد. برخی از افراد، به خصوص اگر دارای پیش دیابت، دیابت بارداری یا نوع 2 باشند، ممکن است علائمی نداشته باشند. در نوع 1، علائم به سرعت ظاهر می‌شوند و شدیدتر می‌شوند.
علائم این بیماری عبارتند از:
- افزایش تشنگی
- افزایش گرسنگی
- نیاز به دفع ادرار بیشتر از حد معمول
- تاری دید
- احساس خستگی
- کاهش وزن ناخواسته
- بی حسی یا گزگز در پاها یا دست‌ها
- زخم‌هایی که خوب نمی‌شوند
علائم در مردان
علاوه بر علائم گفته شده، مردان مبتلا به دیابت ممکن است موارد زیر را نیز داشته باشند:
- کاهش میل جنسی
- اختلال در نعوظ
- قدرت عضلانی ضعیف
علائم در زنان
زنان مبتلا به دیابت نیز ممکن است موارد زیر را داشته باشند:
- خشکی واژن
- عفونت‌های دستگاه ادراری
- عفونت‌های قارچی
- پوست خشک و خارش‌دار
دلایل دیابت
دلایل مختلفی باعث ایجاد این بیماری می‌شوند که عبارتند از:
- مقاومت به انسولین: دیابت نوع 2 عمدتا ناشی از مقاومت به انسولین است. مقاومت به انسولین زمانی اتفاق می‌افتد که سلول‌های ماهیچه، چربی و کبد شما به خوبی از انسولین استفاده نمی‌کنند. عوامل و شرایط مختلفی در مقاومت به انسولین نقش دارند که عبارتند از: چاقی، کمبود فعالیت بدنی، رژیم غذایی، اختلالات هورمونی، ژنتیک و برخی داروها.
- بیماری خود ایمنی: دیابت نوع 1 و LADA زمانی اتفاق می‌افتند که سیستم ایمنی بدن برای مبارزه با عفونت، به سلول‌های تولید کننده انسولین در پانکراس حمله کرده و آنها را از بین می‌برد.
- اختلالات هورمونی: در دوران بارداری جفت، هورمون‌هایی ترشح می‌کند که باعث مقاومت به انسولین می‌شوند. اگر لوزالمعده نتواند انسولین کافی برای غلبه بر مقاومت به انسولین تولید کند، ممکن است به دیابت بارداری مبتلا شوید. سایر بیماری‌های مرتبط با اختلالات هورمونی مانند پرکاری تیروئید، آکرومگالی و سندرم کوشینگ نیز می‌توانند باعث این بیماری شوند.
- آسیب پانکراس: پانکراتیت، سرطان لوزالمعده و ضربه همگی می‌توانند به سلول‌های بتا آسیب بزنند یا توانایی تولید انسولین را کاهش دهند و در نتیجه دیابت ایجاد شود. اگر پانکراس آسیب دیده برداشته شود، این بیماری به دلیل از بین رفتن سلول‌های بتا رخ می‌دهد.
- داروها: استفاده طولانی مدت از برخی داروها نیز می‌توانند به سلول‌های بتا آسیب برسانند یا عملکرد انسولین را مختل کنند.
- جهش‌های ژنتیکی: دیابت مونوژنیک ناشی از جهش یا تغییر در یک ژن است. این تغییرات معمولا از طریق خانواده‌ها منتقل می‌شوند، اما گاهی اوقات جهش ژنی خود به خود اتفاق می‌افتد. بیشتر این جهش‌های ژنی باعث کاهش توانایی پانکراس در ساخت انسولین می‌شوند. شایع‌ترین انواع این بیماری عبارتند از: دیابت نوزادی و دوران بلوغ جوانان (MODY).
عوامل خطر دیابت
دیابت نوع 1
نوع 1 ناشی از یک واکنش خود ایمنی است. عوامل خطر برای نوع 1 به اندازه پیش دیابت و نوع 2 مشخص نیست. عوامل خطر شناخته شده عبارتند از:
- سابقه خانوادگی: داشتن والدین، برادر یا خواهر مبتلا به نوع 1 خطر ابتلا شما به این بیماری را افزایش می‌دهد.
- سن: شما می‌توانید در هر سنی به نوع 1 مبتلا شوید، اما معمولا در کودکان و جوانان ایجاد می‌شود.
در حال حاضر، هیچ کس نمی‌داند چگونه از دیابت نوع 1 جلوگیری کند.
دیابت نوع 2
موارد زیر خطر ابتلای شما به نوع 2 را افزایش می‌دهند:
- پیش دیابت
- اضافه وزن
- 45 سال سن یا بیشتر
- یک والدین، برادر یا خواهر مبتلا به نوع 2
- فعالیت بدنی کمتر از 3 بار در هفته
- دیابت بارداری یا به دنیا آوردن نوزادی با وزن بیش از 4 کیلوگرم
- فشار خون بالا، کلسترول بالا یا تری گلیسیرید بالا
همچنین اگر بیماری کبد چرب دارید، ممکن است در خطر ابتلا به این نوع بیماری نیز باشید.
با تغییرات در سبک زندگی خود می‌توانید از دیابت نوع 2 پیشگیری کنید یا آن را به تاخیر بیندازید. این موارد شامل کاهش وزن (در صورت اضافه وزن)، خوردن یک رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم است.
دیابت بارداری
موارد زیر خطر ابتلای شما به این نوع بیماری را افزایش می‌دهند:
- دیابت بارداری قبلی
- به دنیا آوردن نوزادی با وزن بیش از 4 کیلوگرم
- اضافه وزن
- بیش از 25 سال سن
- سابقه خانوادگی دیابت نوع 2
- اختلال هورمونی به نام سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)
دیابت بارداری معمولا پس از زایمان از بین می‌رود، اما خطر ابتلا به نوع 2 را افزایش می‌دهد. در صورت ابتلا به این بیماری، احتمال چاقی کودک شما در دوران کودکی یا نوجوانی و ابتلا آن به نوع 2 در آینده بیشتر است.
قبل از باردار شدن، ممکن است بتوانید با تغییر سبک زندگی از این نوع بیماری پیشگیری کنید. این موارد شامل کاهش وزن (در صورت اضافه وزن)، خوردن یک رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم است.
پیش دیابت
عوامل خطر این نوع بیماری عبارتند از:
- اضافه وزن
- 45 سال سن یا بیشتر
- یک والدین، برادر یا خواهر مبتلا به نوع 2
- فعالیت بدنی کمتر از 3 بار در هفته
- دیابت بارداری یا به دنیا آوردن نوزادی با وزن بیش از 4 کیلوگرم
شما می‌توانید با ایجاد تغییرات در سبک زندگی خود از ابتلا به این نوع بیماری پیشگیری کنید. این موارد شامل کاهش وزن (در صورت اضافه وزن)، خوردن یک رژیم غذایی سالم و فعالیت بدنی منظم است.
عوارض دیابت
قند خون بالا به اندام‌ها و بافت‌های سراسر بدن شما آسیب می‌رساند. هرچه قند خون شما بالاتر باشد و هر چه مدت بیشتری با آن زندگی کنید، خطر ابتلا به عوارض بیشتر می‌شود. در نهایت، عوارض دیابت ممکن است ناتوان کننده یا حتی تهدید کننده زندگی باشد.
عوارض مرتبط با دیابت عبارتند از:
- بیماری قلبی و عروقی مانند آنژین، حمله قلبی، سکته مغزی و آترواسکلروز
- آسیب عصبی (نوروپاتی)
- آسیب کلیه (نفروپاتی)
- آسیب چشم (رتینوپاتی)
- اختلالات شنوایی
- آسیب پا مانند عفونت‌ها و زخم‌هایی که بهبود نمی‌یابند
- بیماری‌های پوستی مانند عفونت‌های باکتریایی و قارچی
- قطع عضو
- زوال عقل مانند بیماری آلزایمر
- اختلال عملکرد جنسی به دلیل آسیب عصبی مانند اختلال نعوظ یا خشکی واژن
- گاستروپارزیس
- افسردگی
دیابت بارداری
اکثر زنان مبتلا به این نوع بیماری، نوزادان سالمی به دنیا می‌آورند. با این حال، دیابت بارداری کنترل نشده می‌تواند منجر به مشکلاتی شود که هم مادر و هم جنین را تحت تاثیر قرار می‌دهد. عوارضی که بر جنین تأثیر می‌گذارد می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- تولد زودرس
- وزن بالاتر از حد معمول در هنگام تولد
- افزایش خطر ابتلا به دیابت نوع 2 در مراحل بعدی زندگی
- قند خون پایین
- زردی
- مرگ نوزاد قبل و یا پس از تولد
یک فرد باردار مبتلا به این بیماری ممکن است دچار عوارضی مانند فشار خون بالا (پره اکلامپسی)، پروتئین بیش از حد در ادرار، تورم در پاها یا دیابت نوع 2 شود. همچنین خطر ابتلا به این نوع بیماری را در بارداری‌های بعدی نیز افزایش می‌دهد.
تشخیص دیابت
هر کسی که علائم دیابت دارد یا در معرض خطر ابتلا به این بیماری است باید آزمایش شود. افراد در سه ماهه دوم یا سه ماهه سوم بارداری خود به طور معمول برای دیابت بارداری آزمایش می‌شوند.
پزشکان از آزمایشات زیر برای تشخیص این بیماری استفاده می‌کنند:
- آزمایش قند خون ناشتا (FPG): این آزمایش، قند خون شما را پس از 8 ساعت ناشتا بودن اندازه گیری می‌کند. از آنجایی که غذا می‌تواند بر قند خون تأثیر زیادی بگذارد، این آزمایش به پزشک شما اجازه می‌دهد قند خون پایه شما را ببیند.
- تست A1C: این آزمایش که HbA1C یا آزمایش هموگلوبین گلیکوزیله نیز نامیده می‌شود، میانگین سطح گلوکز خون شما را در دو الی سه ماه گذشته نشان می‌دهد.
- آزمایش قند خون تصادفی: شما می‌توانید این آزمایش را در هر زمانی، صرف نظر از اینکه روزه گرفته‌اید یا خیر، انجام دهید.
- تست تحمل گلوکز: برای این آزمایش یک شب ناشتا هستید. سپس سطح قند خون ناشتا اندازه گیری می‌شود. پس از آن یک مایع شیرین می‌نوشید و سطح قند خون شما به طور منظم برای دو ساعت آینده آزمایش می‌شود.
اگر پزشک شما فکر کند که ممکن است شما دیابت نوع 1 داشته باشید، ممکن است ادرار شما را برای بررسی وجود کتون‌ها آزمایش کند. پزشک شما همچنین احتمالا آزمایشی را انجام خواهد داد تا ببیند آیا سلول‌های مخرب سیستم ایمنی مرتبط با نوع 1 به نام اتوآنتی‌بادی‌ها را دارید یا خیر.
درمان دیابت
بسته به نوع بیماری شما، نظارت بر قند خون، انسولین و داروهای خوراکی ممکن است بخشی از درمان شما باشد. داشتن یک رژیم غذایی سالم، حفظ وزن سالم و فعالیت بدنی منظم نیز بخش‌های مهمی از مدیریت دیابت است.
درمان دیابت نوع 1 شامل تزریق انسولین یا استفاده از پمپ انسولین، بررسی مکرر قند خون و شمارش کربوهیدرات است. برای برخی از افراد مبتلا به نوع 1، پیوند پانکراس یا پیوند سلول جزایر ممکن است یک گزینه باشند.
درمان نوع 2 بیشتر شامل تغییر سبک زندگی، نظارت بر قند خون همراه با داروهای خوراکی دیابت، انسولین یا هر دو است.
کنترل سطح قند خون برای حفظ سلامت کودک ضروری است. همچنین می‌تواند از بروز عوارض در حین زایمان جلوگیری کند.
به طور کلی درمان‌هایی که برای دیابت در نظر گرفته می‌شوند، شامل موارد زیر هستند:
- تغذیه سالم
- حفظ وزن سالم
- فعالیت بدنی
- چک کردن قند خون
- انسولین
- پیوند پانکراس
- جراحی باریاتریک
- مهارکننده‌های آلفا گلوکوزیداز مانند آکاربوز
- بیگوانیدها مانند متفورمین
- مهارکننده‌های DPP-4 مانند لیناگلیپتین، سیتاگلیپتین
- پپتیدهای شبه گلوکاگون مانند سماگلوتید
- مگلیتینیدها مانند رپاگلینید
- مهارکننده‌های SGLT-2 مانند امپاگلیفلوزین
- سولفونیل اوره‌ها مانند آماریل
- تیازولیدین دیون‌ها مانند پیوگلیتازون
جلوگیری از ابتلا به دیابت
شما نمی‌توانید از دلایل خود ایمنی و ژنتیکی دیابت جلوگیری کنید. اما اقداماتی وجود دارد که می‌توانید برای کاهش خطر ابتلا به پیش دیابت، دیابت نوع 2 و بارداری انجام دهید. این اقدامات عبارتند از:
- از یک رژیم غذایی سالم استفاده کنید.
- فعالیت بدنی داشته باشید. حداقل پنج روز در هفته، حدود 30 دقیقه در روز فعالیت بدنی داشته باشید.
- رسیدن و حفظ وزن سالم.
- خواب کافی و با کیفیت داشته باشید.
- استرس خود را مدیریت کنید.
- ترک کردن سیگار و محدود کردن مصرف الکل.
- داروهایی را که توسط پزشک برای مدیریت عوامل خطر موجود تجویز می‌شود را مصرف کنید.
برخی از عوامل خطر دیابت وجود دارند که نمی‌توانید آنها را تغییر دهید مانند سن، ژنتیک و سابقه خانوادگی. بدانید که نوع 2 یک وضعیت پیچیده است که عوامل موثر بسیاری را در بر می‌گیرد.
چشم انداز این بیماری چیست؟
چشم انداز این بیماری به عوامل مختلفی از جمله موارد زیر بستگی دارد:
- نوع دیابت
- مدیریت این بیماری
- سن شما در هنگام تشخیص و مدت زمانی که به این بیماری مبتلا بوده‌اید
- شرایط سلامتی
- عوارض دیابت
قند خون بالای مزمن می‌تواند عوارض شدیدی ایجاد کند که معمولا غیرقابل برگشت هستند. چندین مطالعه نشان داده‌اند که قند خون بالای مزمن درمان نشده، طول عمر شما را کوتاه می‌کند و کیفیت زندگی شما را بدتر می‌کند.
با این حال، مهم است که بدانید با دیابت می‌توانید زندگی سالمی داشته باشید. موارد زیر برای چشم اندازی بهتر کلیدی هستند:
- تغییر سبک زندگی
- فعالیت بدنی
- رژیم غذایی سالم
- پایش منظم قند خون
مطالعات نشان می‌دهد که افراد مبتلا به این بیماری ممکن است بتوانند با نگه داشتن مداوم سطح A1c زیر 7 درصد، خطر عوارض خود را کاهش دهند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟
در صورت ابتلا به این بیماری چه زمانی به پزشک مراجعه کنم؟
اگر فکر میکنید ممکن است شما یا فرزندتان دیابت داشته باشید یا اگر متوجه علائم احتمالی آن شدید، به پزشک مراجعه کنید. هرچه این بیماری زودتر تشخیص داده شود، درمان آن نیز زودتر شروع می‌شود.
اگر این بیماری برای شما تشخیص داده شده است، تا زمانی که سطح قند خون شما تثبیت شود باید به طور منظم به پزشک مراجعه کنید تا به شما در مدیریت بیماری کمک کند.
پزشک چه سوالاتی از من می‌پرسد؟
پزشک احتمالا سوالات زیادی از شما می‌پرسد. برخی از این سوالات عبارتند از:
- آیا می‌توانید علائم خود را توضیح دهید؟
- آیا همیشه علائم دارید یا می‌آیند و می‌روند؟
- علائم شما چقدر شدید است؟
- آیا سابقه خانوادگی پره اکلامپسی یا دیابت دارید؟
- رژیم غذایی خود را توضیح دهید؟
- آیا شما ورزش میکنید؟ چه نوع و چقدر؟
سخن پایانی از آرتا پیشرو
تشخیص دیابت یک رویداد تغییر دهنده زندگی است، اما به این معنا نیست که نمی‌توانید زندگی شاد و سالمی داشته باشید. مدیریت این بیماری مستلزم مراقبت و پشتکار مداوم است. برخی از انواع دیابت مانند نوع 1 ناشی از عواملی هستند که خارج از کنترل شما هستند. سایر موارد مانند نوع 2 با انتخاب بهتر مواد غذایی، افزایش فعالیت و کاهش وزن قابل پیشگیری هستند. خطرات احتمالی دیابت را با پزشک خود در میان بگذارید. اگر در معرض خطر هستید، قند خون خود را آزمایش کنید و توصیه‌های پزشک خود را برای مدیریت قند خون دنبال کنید.